Wednesday, 25 June 2014

आयुर्वेदस्वर्धुनि:-006 -अथ पंचभूतसिध्दान्त-मूलक-शारीर-विज्ञानम् भाग-05- Algorithm of Pancha Mahabhootas (Post ih Hindi)

 ।। हरि: ॐ ।।

आयुर्वेदस्वर्धुनि:-00६


२५-०६-२०१४


अथ पंचभूतसिध्दान्त-मूलक-शारीर-विज्ञानम्

भाग-0५




नाभिस्थ: प्राणपवन: स्पृष्ट्वा हृत्कमलान्तरम् ।
   कण्ठाद्बहिर्विनिर्याति पातुं विष्णुपदामृतम् ॥
   पीत्वा चाम्बरपीयूषं पुनरायाति वेगत: ।
   प्रीणयन्देहमखिलं जीवयञ्जठरानलम् ॥ 
- शार्ङ्गधरसंहिता खंड 1/5/47/49

‘प्राणपवन:’ यह भी एक विशेष शब्द आचार्यों ने प्रयुक्त किया है । ‘प्राणवायु’ ऐसा इसका सरल अर्थ है । साथ ही प्राणयुक्त, प्राणाश्रित, प्राणसहित रहने वाला प्राणनाथ पवन-वायु यानी प्राणपवन ऐसा मथित अर्थ भी ग्रहण करना चाहिए ।

      ‘‘प्रकर्षेण अनिति गच्छति इति प्राण: ।’’
‘अन् प्राणने’ इस धातु से प्राणशब्द की व्युत्पत्ति हुई है, जिसका विभिन्न दृष्टिकोण से अर्थ लगाया जा सकता है । जीवनसामर्थ्य युक्त, गतिमान प्राण ऐसा प्राण शब्द का सही अर्थ है । पञ्चवायुओं में से प्राणवायु यह अर्थ उसके लिए योग्य है, लेकिन ‘रसरक्तयुग्म’ (युग्म यानी जोडी), जिसे आचार्य ने ‘जीवरक्त’, शोणित, रूधिर ऐसा संबोधित किया है, उस रक्त को भी प्राण कहा जा सकता है ।

‘‘तद्विशुध्दं हि रूधिरं बलवर्णसुखायुषा।
   युनक्ति प्राणिनां प्राण: शोणितं ह्यनुवर्तते ॥   - च. सू. 24/4.

‘‘ प्राण: शोणितं ह्यनुवर्तत इति शोणितान्वयव्यतिरेकं अनुविधीयते ॥  - आचार्य चक्रपाणि

‘‘रक्तं वर्णप्रसादं मांसपुष्टिं जीवयति च ॥   - सु. सू. 15/5.

‘‘रक्तं सर्वशरीरस्थं जीवस्याधारमुत्तमम् ॥   - शा. प्र. 6/10.

‘‘देहस्य रूधिरं मूलं रूधिरेणैव धार्यते ।
   तस्माद्यत्नेन संरक्ष्यं रक्तं जीव इति स्थिति: ॥  - सु. सू. 14/44.


‘‘दशैवायतनान्याहु: प्राणा: येषु प्रतिष्ठिता: ।
   शंखौ मर्मत्रयं कण्ठो रक्तं शुक्रौजसी गुदम् ॥   - च. सू. 25/3.

      आचार्यों के द्वारा प्रतिपादित उपरोक्त विधानों से एवं रक्त का श्रेष्ठ कर्म ‘जीवन’ यह बात ज्ञात होके कारण ‘रक्त’ ही प्राण है, यह मानने में कोई शंका या विरोध नहीं होना चाहिए । ‘प्राण’ संज्ञा हेतु आवश्यक प्रकर्षतापूर्वक गति एवं सामर्थ्य इस नियम की पूर्ति भी रक्त अपने कार्य से करता है । जिस तरह वायु हमारे शरीर में निरन्तर गतिशील रहती है, उसी तरह वायु के संग ‘रसरक्त’ ये जोडी भी निरंतर भ्रमण करती रहती है।
   
   ‘‘तत्र रसगतौ धातु:, अहरह: गच्छति इत्यत: रस: ।’’    - सु. सू. 14/13 यह आचार्य वचन इसी तथ्य को दर्शाता है ।
       ‘‘व्यानेन रसधातुर्हि विक्षेपोचितकर्मणा ।
         युगपत् सर्वतोऽजस्त्रं देहे विक्षिप्यते सदा ॥   - च. चि. 15/36.

        ‘‘रसरूपो धातु: किंवा रसतीति रसो द्रवधातुरुच्यते,
           तेन रूधिरादीनामपि द्रवाणां ग्रहणं भवति.......॥    - आचार्य चक्रपाणि

         ‘‘स (रस:) शब्दार्चिर्जलसंतानवत् अणुना विशेषेण अनुधावत्येव शरीरं केवलम् ॥      
                                                                                            - सु. सू. 14/16.
      

उपरोक्त सभी विधानों से यह निष्कर्ष निकलता है कि हृदयस्थित सर्वशरीरचारी, महाजव ऐसी व्यानवायु ‘रसरक्त’ को संपूर्ण देह में ‘युगपत्’ विक्षेपित करती है ।

         ‘‘रसस्तु हृदयं याति समानमारूतेरित: ।’’   - शा. खं. 1/6/9.

          ‘‘स्वेददोषाम्बुवाहनि स्त्रोतांसि समधिष्ठित: ।
             अन्तरग्नेश्च पार्श्वस्थ: समानोऽग्निर्बलप्रद: ॥   - च. चि. 28/8.

          ‘‘दोषवहानि च स्रोतांसि सर्वशरीरचराण्येव ।’’   - च. वि. 5/3 पर आचार्य चक्रपाणि

     स्वेदवह, दोषवह, अम्बुवह स्रोतों में अधिष्ठित समानवायु के द्वारा ‘रसरक्त’ को हृदय की ओर
लाया जाता है ।

           ‘‘समानो नाभिसंस्थित:’’   - आढमल्ल- शा. खं. 1/5/27.

         इस सूत्र के द्वारा यह अर्थ प्रतिपादित होता है कि सर्व-शरीर-स्रोतों से समानवायु रसरक्त को सर्वप्रथम अपने मूलस्थान ‘नाभि’ में ले आती है और नाभि से हृदय की ओर रसधातु को पहुँचाती है ।

        सारांश- ‘व्यान’ और ‘समान’ इन दोनों वायुओं के स्वकर्म-अनुष्ठान से ‘रसरक्त’ युग्म निरन्तर शरीर में गतिमान रहता है, यह स्पष्ट है और इसी कारण वे दोनों ‘प्राण’ इस संज्ञा को प्राप्त होते हैं ।
      दर असल उपरोक्त विवरणों से एक महत्वपूर्ण निष्कर्ष निकलता है कि ‘रस-रक्त-वायु’ ये निरन्तर एकत्रित अवस्था में सर्वशरीरचर रहते हैं ।
योगवाही एवं अनुष्णशीत रहने वाली वायु के कारण ही-
                  ‘‘असृग्वहास्तु रोहिण्य: सिरा नात्युष्णशीतला: ।’’    - सु. शा. 7/18
अर्थात् -     रक्तवाही रोहिणियाँ अनुष्णशीत रहती हैं। 
यह आप्तवचन भी हमें यही निष्कर्ष बताता है कि इस विवरण का संदर्भ ‘प्राणपवन:’ इस शब्द के साथ लगाने पर ‘प्राणरूपी रसरक्तयुग्माश्रित पवनवायु:’ यह सामासिक आचार्य को यहाँ पर ‘प्राणपवन:’ इस शब्द में अभिप्रेत है ।

आढमल्ल आचार्य जी की टीका पढ़ने पर निकाला गया यह अर्थ ही, किस तरह आचार्य ने प्राणपवन इस समासालंकृत शब्द की योजना करके कल्पकता से प्रतिपादित किया है यह ज्ञात होता है और यदि हम मूलशब्द-व्याकरण-तर्क और आचार्यवचन पर दृढ़विश्‍वास रखकर विचार करें, तो निश्‍चित ही उनके द्वारा प्रदत्त बोधामृत प्राप्त कर सकते हैं, इसमें कोई संदेह नहीं है ।

अत एव ‘प्राणपवन:’ इस शब्द का अर्थ यहाँ पर है- ‘प्राणरूपी रसरक्तयुग्माश्रित पवनवायु:’ ।
        ‘‘विद्यावैभव दीजिए श्रीराम । अर्थारोहण दीजिए श्रीराम ॥” यह अभ्यर्थना अन्त:करण में ध्वनित होने पर शब्दों का परदा धीरे से हट जाता है और अर्थभंडार, भाषावैभव एवं ज्ञानप्रकाश सामने आ जाते हैं, मानो प्रभु का सगुणरूप साक्षात्कार हो रहा हो ।



अंबज्ञोऽस्मि ।

।। हरि: ॐ ।।

Tuesday, 24 June 2014

दत्तमंगलचण्डिकास्तोत्रम् (Post in Marathi)

।। हरि: ॐ ।।

 

 

२४-०६-२०१४


॥ दत्तमंगलचण्डिकास्तोत्रम् ॥



सद्गुरु श्रीअनिरुद्धसिंहविरचित मातृवात्सल्यविन्दानम् या ग्रन्थाच्या ३१व्या अध्यायात दत्तमंगलचण्डिकास्तोत्र आहे. स्वत: श्रीपरशुरामाच्या मुखातून हे स्तोत्र उद्गमित झाले. मातृवात्सल्यविन्दानम्मध्ये आम्ही वाचतो की आदिमाता चण्डिकेच्या आठव्या अवताराचे नाव आहे- दत्तमंगलचण्डिका! सद्गुरु श्रीअनिरुद्धसिंहांनी हेदेखील सांगितले आहे की अष्टादशभुजा  (अठरा हात असणारी) दत्तमंगलचण्डिका ही श्रीगुरुभक्तिरूपा आहे.
येथे दत्तमंगलचण्डिका स्तोत्राचा थोडक्यात अर्थ देत आहे.

श्रीदत्तमंगलचण्डिकास्तोत्राचा संक्षिप्त अर्थ-
"ॐ ह्रीं श्रीं ..... स्वाहा' हा एकवीस अक्षरांचा मन्त्र पूज्य आणि कल्पवृक्षासमान आणि भक्तांच्या सर्व पवित्र कामना पूर्ण करणारा आहे. दहा लाख संख्येएवढा जप करण्याने हा मन्त्र सिद्ध होतो. (सद्‌गुरुकडून प्राप्त झालेला मन्त्र सिद्ध करण्याची गरज नाही. पहिल्या तीन श्लोकांनंतर मोठी आई दत्तमंगलचण्डिकेचे ध्यान वर्णन केले आहे.

जी सोळा वर्षांची (षोडशवर्षीया) आहे,
जिची युवावस्था शाश्वत (सदैव) रूपात सुस्थिर असते (शश्वत्‌-सुस्थिर-यौवना),
जी रूप-गुण इत्यादि सर्व ऐश्वर्यांनी समृद्ध आहे (सर्वरूपगुणाढ्या),
जिची अंगे कोमल आहेत, जी मनाचे हरण करणारी आहे,
श्वेत चाफ्याच्या फुलाप्रमाणे जिची कान्ति आहे (श्वेतचम्पकवर्णाभा),
चन्द्रासमान जिची प्रभा शीतल आहे,
जी अग्निरूपी शुद्ध वस्त्र (रेशमी वस्त्र) परिधान करते (वह्नि-शुद्ध-अंशुक-आधाना) (अंशुक म्हणजे वस्त्र अथवा रेशमी वस्त्र),
जी रत्न-आभूषणांनी विभूषित आहे,
जिने स्वत:च्या डोक्यावर अंबाडा धारण केला आहे (बिभ्रतीं कबरीभारं ) (कबरी म्हणजे अंबाडा),
जिने चमेलीचा हार गळ्यात किंवा गजरा अंबाड्यात घातला आहे (मल्लिकामाल्यभूषित) (मल्लिका म्हणजे चमेली) (माल्य म्हणजे हार किंवा गजरा),
जिचे ओठ बिम्बफळाप्रमाणे लाल रंगाचे आहेत (विम्बोष्ठीं),
जिच्या दंतपंक्ति खूपच सुन्दर आहेत (सुदतीं),
जी शुद्ध आहे,
शरद्‌-पौर्णिमेस विकसित होणा-या कमळाप्रमाणे जिचे मुख आहे (शरद्‌-पद्मनिभ- आनना),
जी स्मित करत आहे,
जिचे वदन प्रसन्न आहे (ईषद्‌-हास्य-प्रसन्न-आस्या),
नीलकमळाप्रमाणे जिचे डोळे आहेत (सुनील-उत्पल-लोचना) (उत्पल म्हणजे कमळ),
जी विश्वाचे धारण-पोषण करते (जगद्‌-धात्रीं),
जी सर्वांना सर्व प्रकारची सम्पदा देते,
जी सोळा कला धारण करते,
जी वज्रपीठ-मण्डपाची ध्वजा आहे,
या घोर संसार-सागरापलीकडे तारून नेणारी जी नौकास्वरूपा आहे (पोतरूपा) (पोत म्हणजे नौका)
अशा त्या सर्वश्रेष्ठ आदिमाता देवी दत्तमंगलचण्डिकेची मी भक्ती करतो.
(या स्तोत्राचा पाठ करताना दत्तमंगलचण्डिका माउलीचे अशा प्रकारे ध्यान करावे.)

दहाव्या श्लोकापासून, संकटांच्या राशिंना नष्ट करणारी, हर्ष-मंगल करणारी, शुभ-मंगल करण्यात दक्ष असणारी अशी जी दत्तमंगलचण्डिका आहे, तिची रक्षण करण्याबाबत प्रार्थना केली आहे. दत्तमंगलचण्डिका सर्वमंगलदायिनी आहे, मंगलांचे मंगल आहे, मंगळवारी तिची पूजा केली जाते, ती प्रपंच आणि परमार्थ मंगलमय बनवते असे तिचे वर्णन पुढे केले आहे. अन्तिम श्लोकात फलश्रुति सांगितली आहे- दत्तमंगलचण्डिकेच्या या मंगल स्तोत्राचे नुसते श्रवण करणा-याचेही सदैव मंगलच होते, त्याचे अमंगल होऊ शकत नाही. (मग जो प्रेमाने याचा पाठ करतो, त्याचे निश्चितच मंगल होणार, त्याचे अमंगल होऊच शकत नाही हे सत्य आहे.)

या स्तोत्राचे १०८ वेळा पठण करणार्‍या श्रद्धावानापासून कलिपुरुष चार हात दूरच राहील, असा साक्षात श्रीगुरुदत्तात्रेयांचा आशीर्वाद आहे.

मातृवात्सल्यविन्दानम्‌ म्हणजेच मातरैश्वर्यवेद यातील हे पवित्र स्तोत्र श्रद्धावानांनी सद्‌गुरुभक्ति दृढ होण्यासाठी अवश्य वाचावे. आदिमाता चण्डिका (मोठी आई) आणि सद्‌गुरुतत्त्व यांच्या कृपेने प्रपंच आणि परमार्थ एकाच वेळेस नक्कीच मंगलमय बनेल.

For more Details, Please refer-
http://ambajnosmi.blogspot.in/2014/06/post-in-hindi_19.html


अंबज्ञोऽस्मि ।

 ।। हरि: ॐ ।।


Monday, 23 June 2014

DattaMangalChandika Stotra (Post in English)



।। हरि: ॐ ।।

१९-०६-२०१४


 ॥ दत्तमंगलचण्डिकास्तोत्रम् ॥

DattaMangalChandika Stotram



 I have already published a post in Hindi about the meaning of DattaMangalChandika Stotra. Here I'm posting the precise meaning of DattaMangalChandika Stotra in English.

In the 31st chapter of MaatruVatsaltaVindaanam we read this stotra. As we know that DattaMangalChandika is the eighth avataar of Aadimata MahishaasuraMardini Chandika. 

Dattamangalchandika also has eighteen arms, but none of these hands carried a weapon. The nine arms on Her right held nine kinds of blessings and the nine on Her left bore nine curses. 

Her
blessing holding nine hands bestow forgiveness, secureness and freedom from fear for Shraddhaavaans and boons for the ShreeGurubhakta. Her nine hands holding curse meant to infix fear in the minds of Shraddhaaheens and failure for those who are having enmity in their minds for  Shreegurubhaktas.
 
Shreegurubhakti i.e. Dattatreyabhakti salvages man in the period of Kaliyug. That Shreegurubhakti is the heart of Dattamangalchandika. She blessed both Her Sons i.e. Dattaatreyaji & Parashuraamji and disappeared.

Then ShreeGuru Dattaatreyaji put his hand on Parashuraamji's head and bestowed blessings to Parashuraamji for His mission. With the grace of ShreeGuru, now Parashuraamji started reciting DattaMangalChandika Stotra.


The precise meaning of DattaMangalChandika Stotra (Hymn)


The twenty-letter mantra ('Om Hrim Shrim....Swaha') is sacred and like a KalpaVriksha to the devotees which fulfills all holy desires. This mantra gets siddha after chanting it for million times. (Those who receive the mantra from Sadguru, for them, there is no need to prove the mantra.) 1-3 Verses

After the first three verses, ShreeDattaMangalChandika's Dhyaan is described. In that description some difficult words are- षोडशवर्षीया, शश्वत्‌-सुस्थिर-यौवना, सर्वरूपगुणाढ्या, श्वेतचम्पकवर्णाभा, वह्नि-शुद्ध-अंशुक-आधाना, बिभ्रतीं कबरीभारं, मल्लिकामाल्यभूषित, विम्बोष्ठीं, सुदतीं, शरद्‌-पद्मनिभ- आनना, ईषद्‌-हास्य-प्रसन्न-आस्या, सुनील-उत्पल-लोचना, जगद्‌-धात्रीं, पोतरूपा etc.

षोडशवर्षीया- She is sixteen years (Shodash= sixteen). This indicates Her 16 Kalaas.

शश्वत्‌-सुस्थिर-यौवना- She is always young eternally. It shows that She is always active for her children.

सर्वरूपगुणाढ्या- She is enriched with all manifestations & qualities.

श्वेतचम्पकवर्णाभा- Her skin color is like white Champa flower.

वह्नि-शुद्ध-अंशुक-आधाना- The silk garment worn by Her is fiery pure.

बिभ्रतीं कबरीभारं- Kabaree means the chignon. She is holding a chignon.

मल्लिकामाल्यभूषित- She is having the wreath or garland of jasmine.

विम्बोष्ठीं- Her lips are red like Vimb Fruit.

सुदतीं- Her teeth are symmetrical, beautiful & with a great lustre.

शरद्‌-पद्मनिभ- आनना- Her face is Like a lotus that blooms in autumn full moon night.

ईषद्‌-हास्य-प्रसन्न-आस्या- She is smiling & Her face is glowing with a joy.

सुनील-उत्पल-लोचना- Her eyes are like blue lotus.

जगद्‌-धात्रीं- She cherishes, nourishes, feeds the whole world. She holds the control, the maintenance, the balance of the universe.

पोतरूपा- She is the ship to cross this worldly ocean.

I bow to the Supreme Goddess DattaMangalaChandika.

We must bring DattaMangalChandika before the eyes of the mind while chanting her stotra.

From the Tenth verse, the form of DattaMangalChandika is described. She is The Mother, The Savior, The one who eliminates all sorts of problems, does favorable for Shraddhaavaans, whose presence is auspicious. She was worshiped on Tuesdays by ancestors. She fulfills our household & spiritual needs. The one who just listens to this stotra, then the one who recites it with love, will definitely get Her grace, mercy etc.

This sacred stotra of the MaatruVaatsalyaVindaanam makes Shraddhavaan's SadguruBhakti more & more intense. It also meets the household & spiritual needs of Shraddhavaans.

Shraddhaavaan has to chant this stotra as many times as possible in this Kaliyug to concrete the Gurubhakti. 

May  DattaMangalChandika bless and protect us. Oh Mother, always be gracious to us. We are Ambajna. 


For more Details, Please refer-
http://ambajnosmi.blogspot.in/2014/06/post-in-hindi_19.html


अंबज्ञोऽस्मि ।

 ।। हरि: ॐ ।।